Çocuğunuzun Zorbalık Yaptığını/Zorbalığa Uğradığını Nasıl Anlarsınız?
Zorbalığa uğrayan veya zorbalık yapan birini tanımlamak için birçok işaret vardır. Zorbalığa uğrayan veya zorbalık yapan tüm çocuklar yardım almak için başkalarına danışmadığı için davranışları tanımlamak zorbalığa karşı alınacak ilk önemli adımdır.
Zorbalığa uğrayan çocuklar
Çocuktaki değişimleri gözlemlemek gerekir fakat zorbalığa uğrayan her çocukta değişim gözlemlenemeyeceğinin farkında olmak önemlidir.
- Sabahları sık sık baş ve karın ağrısı yaşayabilir; kendilerini hasta hissedebilir ya da numara yapabilirler.
- Yeme alışkanlıkları değişir mesela öğün atlayabilir veya aşırı yeme görülebilir. Okulda yemek yemediği için eve aç gelebilir.
- Geceleri sık sık kabus görebilir veya uykuya geçişte zorlanabilir.
- Hoşlandığı aktivitelere ilgisini kaybedebilir, depresyon ve kaygıyla birlikte mutsuzluk ve yalnızlık hissinin artması görülebilir.
- Okula gitmek istememe ve/veya okulda yapılan çalışmalara isteğinin azalması olabilir.
- Sosyal ortamlardan kaçınabilir.
- Arkadaşları tarafından dışlanabilir.
- Akranları yerine öğretmenlerle vakit geçirmeyi tercih edebilir.
- Konuşurken kaygılı ve güvensiz bir izlenim bırakabilir.Kendi kendine zarar veren davranışlarda veya buna dair ifadelerde bulunabilir.
- Her zamankinden çabuk sinirlenen, kavga etmeye yatkın ve saldırgan davranışlar sergileyebilir.
- Hiperaktif, huzursuz, konsantrasyon problemi yaşıyor olabilir
Zorbalık yapan çocuklar
- Zorbalık yapan arkadaşlara sahip olabilir.
- Problem yaşadığında başkalarını suçlayabilir. Kendi davranışlarının sorumluluğunu almaz.
- Arkadaşlıklarını sürdürmekte zorlanabilir.
- Akademik sorunlar görülebilir.
- Popülerliklerini kaybetmekle ilgili endişe duyar ve yarış içinde olabilir.
- Sözel veya fiziksel çatışmalara girer ve/veya eşyalara zarar verebilir.
- Yapılan aktivitelerde diğer çocukları dışlayabilir.
- Sık sık dedikodu yapabilir.
- Sık sık yaptırım uygulanabilir.
Çocuklar Neden Yardım İstemez?
- Zorbalık, çocukların çaresiz hissetmesine neden olur. Çocuklar duygularıyla kendileri baş etmek isterler. Güçsüz veya ispiyoncu olarak algılanmak istemezler.
- Zorbalığa uğrayan çocuk tarafından ters bir tepkiyle karşılanmaktan korkarlar.
- Zorbalık küçük düşürücü bir davranıştır. Doğru veya yanlış olsa da çocuklar kendilerine söylenenleri yetişkinlerle paylaşmayabilirler. Yetişkinlerin onları cezalandıracaklarını ya da güçsüz gözüktükleri için yargılayacaklarını düşünebilirler.
- Zorbalığa uğrayan çocuklar kendilerini dışlamış hissederler. Kimsenin kendilerini anlamadığını ve ilgilenmediğini hissedebilirler.
- Akranları tarafından reddedilmekten korkarlar. Arkadaşlarının kendilerini zorbalıktan koruduğunu düşünüp onların desteğini kaybetmek istemezler.
Zorbalığa Uğrayan/Uygulayan Çocuklar için Ebeveynlere Öneriler
- Çocuğunuz size okulda neler olduğunu anlatırken ne kadar can sıkıcı veya üzücü olursa olsun kendini ifade etmesine izin verin ve onu dinlemeye açık olun. Sizinle konuşurken destekleyici ve tarafsız olun. Vereceğiniz aşırı tepki çocuğunuzun sizi hayal kırıklığına uğrattığını düşünmesine ve sizinle konuşmasını sonlandırmasına yol açabilir.
- Çocukken sizde zorbalığa uğradıysanız olayı kişiselleştirmemeye çalışın. Çocuğunuzun yaşadığı bu olay büyük ihtimalle size geçmişte yaşadığınız hoş olmayan anıları hatırlatacaktır. Çocuğunuzla, zorbalığa uğramanın ona nasıl hissettirdiği ile ilgili konuşabilirsiniz fakat bu duruma kendinizin kişisel problemi olarak yaklaşmayın. Çocuğunuz zorbalığa uğradığında yapmanız gereken en önemli şey; geçmişte aynı durumda kaldığınızda çevrenizden aldığınız size yardımcı olan veya yardımcı olmayan tepkileri hatırlamanızdır. Size yardımcı olan tepkileri kullanın, destekleyici olmayan, sizi üzen, sizin üzerinizde olumsuz etki bırakanlardan kaçının.
- Zorbalık yapan çocuğa veya ailesine misilleme yapmayın. Kontrolü elinize almak ve karşılık vermek her ne kadar size çekici gelse de bunu yapmaktan kaçının. Bu, sizin çocuğunuza problemlerin nasıl çözüleceği ile ilgili örnek teşkil etmeniz gereken bir durumdur. Elbette, çocuğunuzun olumsuz bir davranışa maruz kaldığını duymak zor olabilir ve bunu acil bir şekilde durdurmak isteyebilirsiniz fakat misilleme yapmak çocuğunuzun problemi çözmesine veya daha iyi hissetmesine yol açmaz. Derin bir nefes alın ve sakin bir şekilde çocuğunuza bu durumla ilgili nasıl yardımcı olabileceğinizi düşünün.
- Çocuğunuza bu tür durumlarda kendisine ne yapılıyorsa aynısını karşısındakine yapmasını söylemeyin. Bu çocuğunuzun ciddi bir şekilde incinmesine yol açabilir.
- Çocuğunuzun okul koridorlarında veya zorbalığa uğraması muhtemel başka yerlerde geçen bir senaryoyu canlandırmasını isteyin. Bu canlandırma esnasında siz de ona kötü sözler söyleyen bir zorba rolünü üstlenebilirsiniz. Çocuğunuzun “kötü söz veya davranış” olarak algıladığı durumların tespiti önemlidir, çünkü bunlar her kişi, zaman ve mekanla alakalı olarak farklılık gösterir.
- Çocuğunuzun diğer insanların söylediği/yaptığı onu rahatsız eden şeyleri zihninden uzaklaştırıp çöp kovasına atmaları için pratik yapmalarına yardımcı olun. Çocuğunuza kendisi ile ilgili pozitif bir şeyi sesli olarak söylemesini ve bunu benimsemesini sağlayın. Örnek olarak birisi “Senden hoşlanmıyorum.” dediğinde bu sözü çöp kovasına atarak “ Ben kendimi seviyorum.” demesini veya birisi “Aptalsın!” dediğinde bunu çöp kovasına atarak “Ben zekiyim.” veya “Seninle oynamak istemiyorum.” denildiğinde “Oynayacak başka bir arkadaşımı bulurum.” gibi alıştırmalar yaptırın.
- Farkındalığı yüksek, sakin, saygılı, özgüvenli çocuklar daha az zorbalığa maruz kalırlar. Bu anlamda başını dik tutmak, kendine güvenli bir yürüyüş ve duruş, göz teması, postür ve mimiklerinin olumlu bir ifadede olması, sorun yaratması muhtemel kişilerden uzak durulması karşı taraf için olumlu bir tablo çizmeye yardımcı olur.
- Çocuğunuzla diğerlerinin kendisini dışlamalarına sebep olacak bir durum olup olmadığını araştırın. Bu sebepleri çocuğunuzun pratik yapması için kullanın. Örneğin; sebep “Yeteri kadar iyi değilsin.“ ise çocuğunuz “Daha fazla pratik yaparsam daha iyi olabilirim.” diye yanıt verebilir. Sebep “Son sefer oynadığımızda sen hile yaptın.” ise çocuğunuz “Son seferinde kuralları tam anlamamıştım, şimdi kuralları yeniden gözden geçirip anlaşalım.” diye karşılık verebilir.
- Çocuğunuzun diğer çocuklarla olan iletişimini arttırın. Bunu yapmak için onları sizde bir gece geçirmeleri için davet edebilir veya sinemaya gitmelerini teklif edebilirsiniz.
- Çocukların etkileşimini artıracak çeşitli hobi ve aktiviteler bulun (tiyatro, spor veya sanat etkinlikleri vb.).
- Okul ile iletişime geçin ve çocuğunuzun öğretmenleri ile konuşun.
Yazar: Klinik Psikolog Yener Yüksel