“Kıskançlık elinde olanı yitirmekten korkar; haset ise kendi istediğinin bir başkasında olduğunu gördüğü için acı duyar. Hasetli kişi haz ve memnuniyet görüntülerinden sıkıntı duyar.” (M. Klein)
Kıskançlık, özellikle çocuğun kendisi için değerli olan bir ilişkinin tehdit altında olduğunu düşünmesi nedeniyle ortaya çıkan düşünce, duygu ve davranışları içerir. Hayatın her döneminde kişilerin hissettiği kıskançlık duygusu çocukluk döneminde kendini daha belirgin düzeylerde gösterir. Erken çocukluk döneminde kıskançlık çocuğun duygusal ve karakter gelişimine önemli etkisi olan bir süreçtir. Erken çocukluk döneminde kıskançlık duygusu 2 yaşında görülmeye başlar. Özellikle çocuklar akranları ile oyun oynarken kıskanç davranabilmektedir. Örneğin parkta oynayan çocuğun bir diğer çocuğu başka bir yerde oynarken gördüğünde onun yaptığının aynısını yapmak istemesi ve hırçınlaşması buna örnek gösterilebilir. Bunun dışında erken çocukluk döneminde kıskançlığı tetikleyen en önemli unsur kardeşin dünyaya gelmesidir. Ebeveyne bağlı olan çocuk kardeşine gösterilen ilgi karşısında kıskançlık duygusunu en yoğun şekilde hissedebilir ve buna bağlı tepkiler verebilir. Anne ve babasının ona daha az sevgi, ilgi gösterdiğini düşünmeye başlayan çocuk bunun üzerine kardeşine yönelik kıskançlık hissedebilir.
Çocuklar kardeş istedikleri halde kardeşin dünyaya gelmesiyle birlikte ebeveynlerinin ilgi ve sevgisini kardeşe yönelttiğini hissetmeye başlayan çocuklarda ilgi çekmeye yönelik davranışlar görülebilir. Bebek taklidi yapma (altını ıslatma, bebek gibi konuşma ya da parmak emme gibi davranışlar) bu dönemde çocuklarda görülebilir. İlgiyi kendi üzerine çekmek için bu tür davranışlar sergileyen çocuklar ebeveynlerini zorlayabilmektedir. Bunun dışında çocuk daha önce tek başına yaptığı şeyleri anne babasından isteyebilir. Çocuk annesinin ona yemek yedirmesini ya da üstünü giydirmesini isteyebilir. İlgi çekmek için hasta numarası yapabilir ve bu şekilde ilgiyi kendine yöneltmek isteyebilir. Ayrıca kardeşine karşı duyduğu öfkeyi sürekli dile getirebilir, onu istemediğini söyleyebilir. Çocuk anne babasının ondan yapmasını istediği şeyleri yerine getirmeyi reddedebilir ve öfkeli davranışlar sergileyebilir. Kıskançlık hisseden çocuk kardeşinin oyuncaklarına ya da eşyalarına ve hatta kardeşine zarar verecek davranışlarda bulunabilir. Bunun dışında çocuk tam tersi davranarak duygularım dışa vurmaktansa çocuk kendi içine kapanabilir.
Özellikle küçük yaş gruplarında arkadaş/kardeş kıskançlığı kendini nasıl gösterir?
Kıskançlıkta tıpkı tüm diğer duygularımız gibi yaşanması ve ifademesi doğal olan bir duygudur. Her çocuk kıskançlık yaşayabilir. Herkes zaman zaman kıskançlık duyabilir, ancak kontrol altında tutulmadığında çocuğun sosyal becerilerini zedeleyebilir. Çocuğun bir ilişkisinde kıskançlık söz konusu ise, muhakkak düzeltilmesi, onarılması gereken bir durum vardır. Bunun için de sosyal beceri ve özenli bir yaklaşım gerekir.
Çocuklar, akranlarının çok yönlü olarak rol aldığı karmaşık sosyal yapılar içerisindedirler. Sosyal çevrelerinin içerisinde bazıları ile yakın diğerleriyle daha mesafeli ilişkiler kurarlar. Futbol sahasında yakın olunan bir arkadaş, veya müzik kursunda beraber oturduğu ve en çok konuştuğu kişi çocuğun yakın arkadaşı olmayabilir. Çocuklar sosyal grubunun içerisinde zamanla bir arkadaşına daha yakın hissetmeye başlar. Bu karmaşık akran ilişkileri, tüm çocuklar diğerinin rolünün ne olduğu konusunda hemfikir olduğu sürece sorun yaratmaz. Ancak uzlaşı olmadığı durumda kıskançlık ortaya çıkar.
Kız çocuklar arasında daha fazla kıskançlık görülür. Bunun nedeni ise kızların sadakat, empati ve bağlılık konusundaki beklentilerinin erkek çocuklarınkinden daha fazla olmasından kaynaklanır. Erkek çocukların kıskançlık ifade etmesi ise daha kabul edilebilir görülür, zira bu güven eksikliği olarak düşünülmez. Ancak kız çocuklar kıskançlık belirtileri gösterdiğinde, bu özgüven eksikliği olarak yorumlanır. Diğer bir kıskançlık unsuru ise diğer çocuğa ait nesneler (kalemi, ayakkabısı) veya diğer çocuğun özellikleri olabilir.
Kardeşler arası kıskançlık konusunda anne ve babalar neler yapabilir ?
- Kardeşler arası kavgalar ve tartışmalar her zaman olur. kardeşler arasında kıskançlık son derece doğaldır. Erişkin dönemde kıskançlığın ifade biçimleri değişir fakat rekabetin temel nedeni anne ve babanın paylaşılmasıdır.
- Anne ve babanın kardeşlere ayırdığı farklı zamanlar ve kardeşlere gösterdikleri farklı ilgiler kardeş kıskançlıklarını körükler.
- Anne babanın her çocuk için özel zaman ayarlaması ve başbaşayız zaman geçirmesi önemlidir. Gelen her yeni çocuk ile büyük olan çocuğun anne babadan kendisini uzak hissetme duygusuna kapılmaması kardeşler arası ilişkileri daha doğru hale getirecektir.
- Anne ve baba tutumu ile rekabeti pekiştirmek, bir çocuğun olumlu özelliklerini diğerine göstererek onun gibi olmasını sağlamak, kıyaslamalar yaparak birinin daha üstün olduğunu göstermek ve bunu davranışlar ile desteklemek kıskançlığı arttıracaktır.
- Anne ve baba olarak çocuklara belirli atıflar yaparak bu atıflar çerçevesinde çocukları korumak ya da beklenti düzenlemek kardeşler arası kıskançlığı arttıran nedenlerin başındadır.
Yazar: Klinik Psikolog Yener Yüksel