Ebeveynler ailedeki ölüme çocuğun vereceği normal tepkileri ve tehlike işaretlerini bilmelidir. Ölüm olayının birkaç hafta sonrasında, çocuğun yas tutması ya da ölen aile üyesinin hala canlı olduğuna inanması normaldir. Ancak uzun süreli inkar ya da yas tutmaktan kaçınma sağlıklı bir tepki değildir ve ileriki süreçlerde daha ciddi sorunlara yol açabilir.
Bir kayıp sonrasında çocuklarda takip edilmesi gereken bazı yas belirtileri şunlardır:
- Günlük etkinlik ve olaylara karşısını ilgili kaybetme ile ortaya çıkan ortaya çıkan uzun süreli depresyon
- Uyku, yeme bozukluğu, yalnız kalma korkusu
- Kronolojik yaşından uzun süre boyunca daha küçük davranması
- Ölen kişiyi çok fazla taklit etmesi
- Ölen kişiye katılmak istemesini/yanında olmak istemesini sıklıkla söylemesi
- Arkadaşlarından uzaklaşması
- Okula gitmek istememesi ve okul başarısında çok ciddi bir düşüş yaşaması
Yas tutmak normaldir ancak yas tepkilerinde ısrar etmek değildir. Duygusal ve davranışsal davranışlar çok ciddi boyutlarda olması, 6 ay veya daha fazla sürmesi, çocuğun herhangi bir öğrenme sürecini olumsuz etkilemesi durumunda profesyonel yardım tavsiye edilir.
Çocuklar cenaze merasimine veya cenaze evine götürülmeli midir?
Eğer orada ne olacağı, kimlerin olacağı, ne göreceği, kaç kişi olacağı konusunda hazırlıklıysa evet. Daha küçük yaş grubu için, nelerin olacağı daha net ve özel bir şekilde tanımlanmalıdır. Çocuğunuzun sorularını cevaplayın ve sizinle gelmesi için destekleyin. Eğer siz de kötü durumdaysanız, yanınıza çocuğunuza bakım verecek, sorularını cevaplayacak birisinden destek isteyin.
Cenaze evine giderken:
- Öncesinde bir yapı oluşturun.
- Veda, ilişkinin sonlandırılması duygusunu yaratın.
- Aile ve arkadaşlardan destek almak ve duyguları açığa dökmek için bir ortam yaratın.
Cenaze merasimleri ihtiyaç duyulan ritüellerdir. Çocuğun yaşına göre katılmak isteyip istemediğini çocuğunuza sorabilirsiniz. Ancak çocuğunuz hangi yaşta olursa olsun katılması için onu zorlamayın. Ölen kişinin doğum günlerini hatırlamak, fotoğraflarına bakmak, hatıralarına bakmak gibi diğer ritüelleri de dahil etmek de yardımcı olabilir.
Cenaze Merasimi:
- Cenaze merasimine gitmeden önce orada bazı kişilerin ağlayabileceğini çocuğunuza söyleyin. Ayrıca bazı kişilerin aralarında konuşabileceğini ve eğlenceli hikayeler anlatabileceğini de ekleyin. Çocuğunuzun cenaze merasimi ile ilgili kendi anlayabileceği şekilde her şeyi bilmesine yardımcı olun.
- Çocuğunuzu cenaze evine götürecekseniz, onunla iyi anlaşan bir arkadaşınızdan yanınızda bulunmasını isteyebilirsiniz. Bu arkadaşınız çocuğunuz ağlamalardan, ortamdan rahatsız olduğunda veya tuvalete gitmek istediğinde ona yardımcı olabilir.
- Eğer çocuğunuzu gerçek cenaze merasimine götürmek istemiyorsanız ya da bir şekilde kendinizi rahat hissetmeyeceğinizi düşünüyorsanız, başka yollarla da bu önemli anı gerçekleştirebilirsiniz. Mezarlıkta ya da cenaze evinde yalnızca aile bireylerinin katıldığı özel bir merasim düzenleyebilir ya da çocuğunuza cenaze merasimi bittikten sonra başsağlığı dilemeye gelen misafirlerle görüşmesini önerebilirsiniz.
- Eğer çocuğunuz istiyorsa, cenaze merasimi boyunca onun yanında olun, ona sarılın. Çocukların yanınızda olması sizi rahat hissettirir ve yaşamın devam ettiğini de hatırlatır.
Sevdiği Birisini Kaybeden Çocukların Sıklıkla Sorduğu Sorular
- “Ölü” ne demektir?
“Ölü” demek bir kişinin bedeninin çalışmayı durdurmasıdır; artık nefes almaması, görmemesi, duymaması, hissetmemesi, kalbinin atmamasıdır.
- Ölmek uykuya dalmak mıdır?
Ölüm uykudan farklıdır. Uyuduğunuzda vücudunuz hala çalışır, nefes alırsınız, kalbiniz atar, bedeniniz hala hareket edebilir. Bir insan öldüğünde vücudu çalışmayı durdurur. Aklınızda olsun; ölümü uyumak diye anlatırsanız çocuklarınız uyumaktan ve sonrasında uyanamamaktan korkabilir.
- Ölen kişi acıkır mı? Üşür mü?
Küçük yaştaki çocuklar genellikle ölen kişinin hiçbir şey hissetmediğini anlamakta zorlanırlar. Çocuğunuza ölen kişinin bedeninin artık çalışmadığını, nefes almadığını, hareket etmediğini, konuşmadığını, bir şey hissetmediğini defalarca tekrar etmeniz gerekebilir.
- Ölen kişi geri gelecek mi?
“Sonsuza kadar” çocuklar için anlaması zor bir kavramdır. Çocuğunuza ölen kişinin bir daha geri gelmeyeceğini defalarca söylemeniz gerekebilir.
- Ölüme sebep olacak kötü bir şey yaptım mı? Düşündüm mü?
Okul öncesi çocuklarda ölümün kendi suçu olarak görmek çok sık rastlanılan bir durumdur. Çocuğunuz ölen kişiyle ölmeden önce kavga etmiş ya da onun gitmesini istemiş olabilir. Çocuğunuzu onun söylediği ya da yaptığı hiçbir şeyin ölüme neden olmadığı konusunda rahatlatmanız önemlidir. Düşünceler veya kelimeler insanların ölümüne neden olmaz.
Yazar: Klinik Psikolog Yener Yüksel